Despotova tvrđava – najviše dostignuće vojnog graditeljstva u srednjem veku

0

U vreme kada je Beograd predat Mađarima, a Srbiji sa juga pretila turska osvajanj 1428.godine, Đurađ Branković, srski despot, sin Vuka Brankovića i Mare,ćerke kneza Lazara, odlučuje da na severu zemlje, na ušću reke Jezave u Dunav, izgradi Smederevsku tvrđavu koja će postati središte srpske srednjovekovne države.

 

Najviše dostignuće vojnog graditeljstva u srednjem veku

Višegodišnje iskustvo i umeće domaćih i vizantijskih majstora, među kojima i Tome Kantakuzena – brata despotove žene Jerine, ugrađeni su u njene temelje i stil koji podseća na Carigrad i njegove bedeme. Najveći izazov za sve one koji su gradili tvrđavu bio je nedostatak kamena, pa je on dovlačen sa antičkih lokaliteta – Kuliča, Marguma i Viminacijuma, a za potrebe gradnje žrtvovana su i srpska srednjovekovna groblja.

Sam položaj na ušću dve reke predodredio je trougaoni izgled tvrđave, koja bi, sem vojno-bezbednosne uloge, po želji  Đurađa Brankovića, postala i moderan grad. Malo je trebalo da se ispuni njegova želja, pa je ubrzo Smederevo postalo politički, kulturni, crkveni, ekonomski i trgovački centar Srbije. Mesto na kome je tvrđava sagrađena imalo je odlične saobraćajne veze i mogućnosti za odbranu od neprijatelja, dovoljno prostora za dalje širenje grada, kao i poljoprivredne resurse koje bi stanovništvo moglo da koristi. Kao vodeno, ravničarsko utvrđenje nekarakteristično i jedinstveno na ovim prostorima, zauzimala je površinu od 10,5 hektara, što je činilo jednom od najvećih tvrđava u Evropi. Okružena Dunavom i Jezavim, a sa treće strane veštačkim šancem koji povezuje dve reke, predstavlja najviše dostignuće vojnog graditeljstva u srednjem veku.

 

Tvrđavu čine Mali i Veliki grad. Mali grad je izgrađen za dve godine i o njegovoj izgradnji svedoči natpis izveden crvenom opekom na Despotovoj kuli. Inače, ovakvih natpisa je malo, pa je on autentično svedočanstvo gradnje jednog srednjovekovnog grada na prostorima bivše Jugoslavije.
U Malom gradu je bio i dvor despota Đurađa sa reprezentativnom dvoranom Magna Audiencia  ili Velika sala sa tri gotske bifore, koja je služila za prijeme gostiju i balove. Uz ovu dvoranu se nalazila prostorija namenjena vladarskoj porodici sa romantičarskom biforom.
Bez temelja u vodi, a opet sa svih strana okružen vodom, svrstan je u vodena utvrđenja kao poseban vladarski dvor. U ovaj deo tvrđave sa zidanim kamenim bunarom u centralnom delu i šest kula, od kojih je Donžon najveća, ulazilo se sa jugozapadne strane kroz dvojni sistem kapija. Kovačnica novča, prepisivački i zlatarski centar  takođe su radili u Malom gradu.
Veliki grad građen je još devet godina nakon izgradnje Malog, odnosno sve do 1439. godine. Na prostoru Velikog grada nalazile su se Dvorska i Blagoveštenjska crkva u kojoj su čuvane mošti zaštitnika Smedereva, Svetog Luke. Uz to u ovom poznatom trgovačkom i zanatskom centru u kome je delovala Dubrovačka kolonija, nalazilo se i devetnaest kula, čija je visina iznosila preko 20 metara.

Pored podataka o broju i visini kula, monumentalnost Smederevske tvrđave dočarava i brzina izgradnje, kao i dužina i debljina bedema. Strana koja je paralelna sa Dunavom duga je 550 metara, ona sa Jezavom 400 metara, a treća strana tvrđave, prema varoši, 502 metra.
Uporedo sa izgradnjom tvrđave, teku i borbe sa turskom vojskom. Kratki periodi mira presecali su burne događaje koji su doneli pad Smedereva u ruke Turaka, 1459.godine, samo tri godine nakon smrti despota Đurađa Brankovića. Kako je iza zidina tvrđave na Dunavu bila granica sa Ugarskom, ona postaje pogranična stanica.
Odlaskom Turaka sa naših prostora i sticanjem nezavisnosti, ključevi grada Smedereva vraćeni su Srbiji 1867. godine, za vreme vlasti kneza Mihaila Obrenovića. Brankovićevo zdanje gubi svoj vojno-strategijski značaj, dok njegov značaj kao spomenika kulture postaje sve veći.

 

Smederevo posle eksplozije Foto:Wikipedia

Tvrđava je za vreme svetskih ratova pretrpela velika oštetećenja. Razaranje strahovitih razmera desilo se 5. juna 1941. godine i ovaj događaj je razlog naplate ratne odštete od Nemaca još u toku Drugog svetskog rata, po čemu je grad Smederevo jedinstven u svetu.
Šta se zapravo desilo?
1941.godine, po naredbi okupacionih vlasti, Smederevska tvrđava je određena za skladištenje ostataka vojne sile Kraljevine Jugoslavije. Brodovima, vozovima, zapregama i kamionima dovožene su tone municije, buradi sa barutom, granata, avionskih bombi, oružja, kao i preko hiljadu buradi sa benzinom. Često se barut prosipao, pa je zemljište u gradu bilo preplavljeno eksplozivom.
Na dan velike katastrofe život u gradu se odvijao normalno. Ljudi su, kao i svakog četvrtka, dolazili na pijacu iz okolnih sela kako bi prodali svoje proizvode. Taj dan bio je određen i za dodelu đačkih knjižica jer se školska godina upravo završila. U četrnaest časova i četrnaest munuta začula se eksplozija iz pravca tvrđave koja se nalazila u centru grada, odmah pored pruge. Za nekoliko sekundi grad je bio potpuno uništen. Neoštećena je ostala samo dvadeset jedna kuća, među kojima i crkva u centru grada. Udarni talas eksplodirane municije kretao se 5000 metara u sekundi i imao jačinu atomske bombe, pa danas mnogi istoričari smatraju da su tvrđava despota Đurađa i njeni bedemi uspeli da spreče još veću katastrofu. Smatra se da bi od posledica najveće eksplozije koja se ikada desila na ovim prostorima bili uništeni Požarevac, Kovin, Grocka pa čak i deo Beograda.
Ova strahota odnela je život četiri hiljade ljudi koji su se u tom trenutku našli u Smederevu. Među njima su bili i sin i snaha Milana Nedića.
Voz, prepun putnika – radnika i đaka koji su došli po knjižice, koji je kasnio sa polaskom iz stanice ispred tvrđave samo dva minuta, deli nesrećnu sudbinu sa stradalim Smederevcima. Iz voza se spasilo samo dvanaest putnika.

                                  Jedini grad obnovljen za vreme drugog svetskog rata

Nakon tragedije najpre se razmišljalo o potpunom napuštanju opustošenog grada, ali je ipak odluka doneta da se grad obnovi.Vlada Milana Nedića obrazovala je komisiju za obnovu na čijem čelu je bio Dimitrije Ljotić, u to vreme  ministar Kraljevine Jugoslavije i vođa pokreta  ZBOR.

Novac od ratne odštete dobijene od Nemaca uložen je u obnovu koja je trajala do 1943.godine. Svoje učešće u radu uzeli su dobrovoljci, studenti i učenici iz cele Srbije, ali i Nemci i dve jevrejske zajednice. Komesar Ministarstva PTT odobrio je štampanje markica i blokova na kojima su bili motivi smederevskog grada, ali i grupe izbeglica od čije prodaje je novac korišćen za obnovu.Tako je Smederevo postalo jedini grad obnovljen za vreme Drugog svetskog rata.

Postoje brojne verzije i objašnjenja zašto je došlo do ove stravične nesreće, ali do danas ni jedna nije zvanično prihvaćena.
Po jednoj se smatralo da je do eksplozije došlo zbog visoke temperature. Po drugoj je u pitanju nemar nemački vojske, jer sa jednog topa nisu skinuli optički uređaj, koji je mogao da stvori žižu od koje bi moglo doći do zapaljenja. Tvrdilo se i da je jedan nemački vojnik paleći cigaretu, namerno zapalio i cisterne sa benzinom, ali i da su pijani vojnici pucajući na ptice pogodili jednu eksplozivnu napravu.
Još jedna verzija kaže da je nesreću izazvala britanska avijacija, jer su svedoci tragedije videli avione koji su leteli iznad Smedereva.

Unutrašnjost tvrđave Foto:Wikipedia
Unutrašnjost tvrđave Foto:Wikipedia

Pored toga, sumnjalo se i da je eksplozija delo  diverzantskih grupa koje su Miloš Matijević, David Pajić i Mustafa Golubić obučavali pre početka rata u okolini Smedereva, a od strane komunista. Verovanje u ovu priču koje se zadržalo decenijama potkrepljeno je i jednom objavom u biltenu Glavnog štaba Narodnooslobodilačke vojske u avgustu 1941.godine.
„Zapaljeno je najveće skladište benzina koje su Nemci imali u Jugoslaviji“, informacija je koju je objavio glavni i odgovorni urednik biltena Josip Broz.
Veruje se i da je Tito diverziju obavio kako bi uklonio Mustafu Golubića koga je, kao kordinatora tajne organizacije „Crveni kamerni orkestar“, Staljin poslao u okupiranu Jugoslaviju sa zadatkom da ubije Tita i organizuje ustanak pod vođstvom Sovjetskog saveza i Staljina. Zato se i smatra da je, upravo, Mustafa izazvao eksploziju.
Koja je od ovih priča tačna i dalje ostaje pod znakom pitanja.

Od 1946.godine, Smederevska tvrđava se nalazi pod zaštitom države kao kulturno-istorijski spomenik. Iako je pretrpela i prošla kroz brojna stradanja, despotova tvrđava je jedno od najočuvanijih srednjovekovnih zdanja.
U okviru zidina tvrđave snimani su filmovi  „Čarlston za Ognjenku“ i „Boj na Kosovu“ Smederevska tvrđava je mesto na kome se, danas, održava manifestacija „Smederevska jesen“, brojni koncerti i predstave na pozornici Malog grada, a u okviru Tvrđava teatra – međunarodnog pozorišnog festivala.

Izvor wikimedia.org
Foto:Wikimedia.org

Ostavite svoje mišljenje