Srpski jezik u „carskom gradu“

0

Tragove Srba u jednoj od najstarijih metropola Evrope, u nekada carskom gradu, Beču, možemo naći još u sedamnaestom veku. U borbi protiv Turaka krajem sedamnaestog veka, Srbi su na poziv cara Leopolda Prvog stali na stranu Austrije, što je dovelo do prve seobe Srba, 1690.godine.

Nešto kasnije, car Leopold je Srbima, zahvaljujući njihovoj pouzdanosti i herojskom držanju, kao i značaju za Monarhiju, dao brojne privilegije. Ozakonio je njihov položaj, garantovao jurisdikcije srpskog patrijarha u svetovnim poslovima, kao i crkveno-školsku autonomiju. U osamnaestom veku počinju da jačaju i trgovinske veze, pa tako u Beč dolaze prvi srpski trgovci, a potom i značajan broj Srba vođen drugim poslovima.

Ovaj grad vremenom postaje centar obrazovanja za mnoge Srbe koji su živeli i stvarali u njemu. Početkom devetnaestog veka  počinje priča o srpskim prosvetiteljima i Beču. To je pre svega grad iz koga su se naši prosvetitelji borili i izborili za srpski jezik, reformisali srpsku ćirilicu i svetu predstavili duhovno blago srpskog naroda – srpsku narodnu književnost.

tekst 11Sa Bečom je neraskidivo povezano i delo Vuka Stefanovića Karadžića, velikog reformatora srpskog jezika. On je pedeset i jednu godinu živeo i vrlo aktivno radio u Beču i izvršio snažan uticaj na našu kulturu i pismenost. U austrijsku prestonicu došao je kao invalid, 1813.godine, bežeći od Turaka, nakon sloma Prvog srpskog ustanka u kome je učestvovao kao pisar i činovnik. U Beču Vuk je upoznao mnogo ljudi koji su uticali na njegov rad, pa su tamo izdata njegova dela koja su ga učinila pionirom srpske književnosti i kulture na narodnom jeziku.

Na samom početku svog rada, Vuk je u redovima srpskog naroda imao mnogo protivnika koji su osporavali sve ono što je radio. Pored pisaca stare škole, njegovi protivnici su bili i dva najmoćnija čoveka u srpskom narodu – knez Miloš i mitropolit Stratimirović, kao i srpska Crkva. Međutim, nakon tridesetogodišnje borbe, uspeo je da stekne nekoliko učenika, prijatelja i saradnika, koji su uvideli značaj njegove ideje i rada i započeli književnost na osnovama koje je on postavio. Najveća i najdugotrajnija bitka u istoriji srpske kulture, bila je upravo Vukova borba za književni jezik zasnovan na živom narodnom govoru, fonološki pravopis i književnost na narodnim osnovama. Koliko je bila značajna, govori činjenica da ovu borbu mnogi istoričari nazivaju „kulturnom revolucijom“.

Tekst 11CBranko_Radicevic_2Po dolasku u Beč, Vuk se upoznaje sa Jernejem Kopitarom, koji je bio presudan za njegovo opredeljenje i početak njegove borbe. Kopitar je poznavao srpske književne prilike i haos koji je vladao u srpskom jeziku, jer su školovani ljudi tog vremena učili iz knjiga na starom jeziku, unoseći u njega elemente ruskog i srpskog narodnog jezika. Na taj način stvoren je slavenosrpski jezik, kojim se pisalo kako je ko znao. Kopitar je, pored toga, ranije pisao o srpskim piscima, pa je odmah u Vuku prepoznao čoveka koji može mnogo toga da promeni u srpskoj literaturi. Na nagovor Kopitara, Vuk je počeo sa prikupljanjem srpskih narodnih pesama, koje je 1814.godine objavio u svojoj knjizi „Mala prostonaradno slavenoserbska pjesnarica”.

Iako je potekao iz Tršića u blizini Loznice, gde je narodna pesma i usmeno predanje intenzivno živelo, sve do upoznavanja sa Kopitarom, Vuk, kako je i sam priznao, nije uvideo koliki je njihov značaj. Sakupljajući pesme i narodne umotvorine ovu oblast naše kulture približio je obrazovanom narodu. Opisao je narodni život, narodne običaje i istoriju naroda. S obzirom da je „Mala prostonarodna slovenoserbska pjesnarica“ odlično prihvaćena i kod nas i na strani, Vuk je počeo temeljno beleženje narodnih pesama, obilazeći sve krajeve naše zemlje i beležeći sve ono što je običan narod kazivao. Najpre sam, a posle uz pomoć mnogih saradnika iz naših krajeva, prikupio je ogroman broj lirskih i epskih pesama. Jedan deo tih pesama objavio je u svojoj zbirci „Srpske narodne pesme“, koja je obuhvatala četiri knjige i u takozvanom „bečkom“ izdanju sadržala 793 lirske i 252 epske pesme. Pored narodnih pesama, Vuk je prikupljao i druge narodne umotvorine, pa je tako izdao i knjige narodnih poslovica i pripovedaka, kao i zbirku zagonetki.

tekst 11 a Vukov spomenik u BecuNa stvaranje jezika i gramatike kakvu danas poznajemo, Vuk je uticao svojim delima, među kojima je 1814.godine, najpre, izdao prvu srpsku gramatiku, „Pismenicu serbskoga jezika“, koju je Jakob Grim preveo na nemački jezik. Ovo njegovo delo, koje je nastalo na jezičkim pravilima srpskih seljaka daleko od gradova, samo je početak velikog rada na reformi srpskog pisma, pa se zahvaljujući svojoj prvoj gramatici, koja je 1818.godine dopunjena, Vuk slavi kao reformator jezika i pisma. Pored ovog dela, tu je „Srpski rječnik“ u dva izdanja. Prvo izdanje Srpskog rječnika koji je sadržao 26.000 reči, Vuk je sastavio zajedno sa Kopitarom i izdao 1818.godine, dok je drugo izdanje iz 1852.godine pripremio uz pomoć Đure Daničića i ono je sadržalo oko 47.000 reči. Prvo izdanje „Srpskog rječnika“ je ujedno i prva knjiga štampana novom Vukovom ćirilicom. Naime, Vuk je završio reformu azbuke koju je započeo Sava Mrkalj i uveo znakove „dž, đ, ć, lj i nj“, glas „j“ pozajmio je iz latinice, a uveo je i novi glas „h“. Time je stvorio najsavršenije fonetsko  pismo, sa devizom „Piši kao što govoriš, čitaj kako je napisano“. Oduševljen srpskom ćirilicom, Džon Bernard Šo, čuveni engleski književnik i poliglota i sam je zaključio da je srpsko pismo najsavršenije, pa je zaveštao svoju imovinu onom Englezu koji uredi englesko pismo da bude savršeno kao srpska ćirilica.

Beč je imao veliki uticaj i na Vukov privatni život, jer se on 1818.godine u katoličkoj crkvi u Beču, venčao sa Anom Kraus i osnovao porodicu u ovom gradu. Kum na venčanju Ane i Vuka bio je Jernej Kopitar. U Beču je Vuk i umro u 77.godini života, 1864.godine. Tu je sahranjen na groblju Sankt Marx.

TEKST 11 B-Djura_danicic1897. godine, njegovi posmrtni ostaci su preneti u portu Saborne crkve u Beogradu. Na zgradi u Beču u kojoj je Vuk preminuo stoji spomen ploča, a u Trećem okrugu se nalazi i spomenik koji podseća na život i rad velikog reformatora u ovom gradu.

Pored Vuka, u Beču je živeo i Dositej Obradović, koji je u ovaj grad došao u vreme procvata terezijanskih reformi i prosvećenog apsolutizma, 1771.godine. Po dolasku u Beč, on počinje da upoznaje i usvaja racionalističke ideje i ideologije prosvetitaljstva. Uči nemački, latinski i francuski, a uz to sluša i predavanja iz logike i metafizike. Inače, Dositej je smatrao da knjige treba pisati jezikom koji će razumeti svi i seljani i građani, ali se on za svoju ideju nije uspeo da izbori, što je Vuk učinio.

Još jedan srpski velikan svoje ostvarenje doživeo je u Beču. Reč je o Đuri Daničiću, koji je u Beč došao da bi izučavao pravne nauke, ali drugačiji naučni i životni put odredio mu je susret sa Vukom Karadžićem. Postao je veliki zagovornik Vukove Reforme srpskog jezika i doprineo prihvatanju Vukovih stavova, jer je naučnom misli dokazao njihovu ispravnost. Napustivši pravo, posvetio se filologiji i postao prvi srpski filolog, koji je 1847.godine objavio „Rat za srpski jezik i pravopis“. Oduševljenost Vukovim idejama, dovela je do toga da on počinje da govori i piše ijekavskim dijalektom, a svoje ime menja iz porodičnog Đorđe Petrović u Đura Daničić, kojim i potpisuje svoj prvi rad. U Beču, 1850.godine objavljuje i prvi deo kapitalnog dela „Mala srpska gramatika“. Počinje da se druži sa Brankom Radičevićem koga je, takođe, životni put doveo u Beč, da tu radi i stvara. Zapravo, on je u Beču upisao studije prava, 1843.godine, ali nakon tri godine odustaje od fakulteta. Stupio je u krug Vukovih saradnika i prijatelja zahvaljujući starom prijateljstvu Radičevićeve porodice sa Vukom.

Svoje prve stihove, Branko je napisao još u Karlovačkoj gimnaziji, ali se oduševljen Vukovim reformama, u Beču intenzivnije počeo baviti književnim radom. Tu je objavio i svoju prvu knjigu pesama na narodnom jeziku i u duhu modernog romantičarskog pesništva, 1847.godine. Ova knjiga je posvedočila da se narodnim jezikom mogu izraziti i najdublja osećanja i pisati najlepša lirska dela. Iste te godine su objavljeni i Vukov prevod Novog zaveta, Daničićev „Rat za srpski jezik i pravopis“ i Njegošev „Gorski vijenac“, tako da se 1847. godina smatra godinom nezvanične Vukove pobede, dok je zvanična pobeda Vukove reforme jezika i pravopisa bila 1868. godine. Ova dela su pokazala da se narodnim jezikom može pisati i o crkvenim  temama, kao i naučna dela i polemike, ali i dela epske prirode. Sa Brankom Radičevićem i Đurom Daničićem u Beču se upoznao Đura Jakšić, koji je ovde došao da uči slikarstvo. Upravo u ovom gradu, gde se bolje  upiznao sa stvaralaštvom Getea, Šilera, Šekspira i Petefija, koji je ostavio na njega najdublji utisak, njegovi poetski prvenci su ugledali svetlost dana, 1853. godine u „Serbskom letopisu“.

I prvi srpski školovani kompozitor, Kornelije Stanković, dolazi u Beč 1850.godine, gde uči harmoniju i kontrapunkt. On u ovom gradu komponuje svoje prve kompozicije i javno izvodi dve svoje Liturgije. Središte slavenofilskih krugova tada je bilo u Beču i on pod njihovim uticajem odlazi u Sremske Karlovce, 1855.godine, gde je proučavao i zabeležio srpsko crkveno pojanje, koje je do tada očuvano usmenom tradicijom.

U Austrijskoj prestonici učili su i stvarali svoja najlepša dela i mnogi srpski slikari. Među njima je bio i Uroš Predić, koji je u Beč došao 1876.godine. Tu je završio Umetničku akademiju 1880.godine, a u toku studija dobio je Gundelovu nagradu za slikanje uljem po muškom modelu. Radio je od 1882.godine u privatnom ateljeu profesora Gripenkerla u čijoj klasi je i završio akademiju, a od 1883.godine, bio je asistent Bečke umetničke akademije. Izradio je 13 slika mitološke sadržine za friz parlamenta u Beču, po uputstvu profesora Gripenkerla. Na Bečkoj likovnoj akademiji svoje slikarsko obrazovanje stekao je i Pavle-Paja Jovanović, zahvaljujući stipendiji Matice srpske. Još kao student stekao je brojna priznanja i umetnički ugled. Danas u gradu iz koga su velikani naše prosvete vodili borbu za srpski jezik živi oko 200 000 Srba. Sada ćirilicu i srpski jezik  od zamki zaborava koje nosi asimilacija čuva Svetlana Matić, književnica i prosvetna radnica iz Beča. Njena radna biografija izuzetno je bogata, a njeno delovanje na pedagoškom, kulturnom i književnom polju za svako divljene. Svetlana je, pored toga što je profesor maternjeg jezika u bečkim osnovnim školama, angažovana i u savetovalištu „Fabe“, kao savetnik za decu migrantskog porekla sa prostora bivše Jugoslavije, ali i u Školskom savetu grada Beča. Ona je u potrazi za boljom zaradom i ostvarenjem, otišla u Beč, devedesetih godina prošlog veka.

Nakon dugogodišnjeg rada, Svetlana je 2010.godine, objavila  Bukvar početnog čitanja i pisanja za decu iz dijaspore, pod nazivom „Naš jezik“, koji je jedini udžbenik takve vrste, kao i Nastavne listove za nastavu na maternjem jeziku za srpsku decu van granica Srbije. Skupljajući godinama dečije izjave o različitim temama, napisala je i objavila knjigu „Dečji biseri“. Pored ove knjige, napisala je i mnoge druge, kao što su: „O ljubavi s ljubavlju“, „Igra“ i „Krštenje u nastavi pravoslavne veronauke“. Pedagoški pokret Srbije, nagradio je „Vukovom poveljom“, a pored toga dobila je i nagradu Bečkog školskog odbora za izuzetno zalaganje i angažovanje u očuvanju maternjeg jezika i kulture.

Ostavite svoje mišljenje