Dobrotvorka koja je samo jedan dan bila gladna

0

Marija Trandafil, najveća srpska dobrotvorka i zadužbinarka, rođena je 1816. godine u Novom Sadu. Njena porodična kuća Popovića u kojoj je Marija i rođena, nalazi se u centru grada i poznata je kao „Kuća kod ikone“, jer se na njenoj fasadi i danas nalazi vešto izrađena ikona Svetih apostola Petra i Pavla.

tekst 1Njen otac, Ćira, bio je uspešan i bogat trgovac. Pored Marije sa suprugom Sofijom, imao je i sina Marka. Sofija je umrla mlada, pa se Ćira ponovo oženio. Međutim, smrt je i Ćiru iznenadila u dvadeset sedmoj godini, pa je o Mariji i Marku, koji su još uvek bili  deca, ali i nasleđu koje je Ćira ostavio, počeo brinuti njegov brat, Konstantin. S obzirom da se Marijina maćeha Julijana ponovo udala za trgovca iz Osjeka, Hadži Kiru Nikolića, on je Mariju sa šesnaest godina udao za svog delovođu i bogatog trgovca Jovana Trandafil iz Brašova.

Ovaj brak je, pre svega bio unosan posao, a venčanje je obavljeno u Osjeku 31.januara 1831.godine, u pravoslavnoj crkvi posvećenoj apostolima Petru i Pavlu. Nasledivši od svog oca veliko bogatstvo, Marija je u brak unela veliki kapital kao miraz, koji je njenom suprugu Jovanu poslužio kao osnova da, zajedno sa Hadži Kirom Nikolićem, narednih godina preduzme uspešne trgovačke poslove. 1832.godine, Jovan je stekao pravo da postane građanin Novog Sada, pa je zahvaljujući tome počeo da se bavi trgovinom pokrovaca i erdeljskog sukna. Posao je išao dobro i Jovan se brzo obogatio i počeo da ulaže u nekretnine. Zajedno sa Marijom kupio je kuću u Glavnoj ulici u kojoj su ubrzo počeli da žive. Vreme, trud i rad donosili su im sve veće bogatstvo, ali ne i sreću. Izgubili su najpre kćer Sofiju, a veoma brzo i sina Kostu, što je zauvek promenilo njihov život.

Nesreće su dolazile jedna za drugom. Mađarska buna pod vođstvom Lajoša Košuta u kojoj je Novi Sad najviše stradao i izgubio većinu stanovništva, Mariji i Jovanu je donela još jednu patnju. Među više od dve hiljade kuća i zgrada koje su uništene, bile su i dve kuće Trandafilovih, pa je Jovan morao da podigne zajam od 30.000 forinti kako bi ih iskoristio u svojoj trgovini. Pored toga, ova buna, Mariji je donela i jedan dan siromaštva i gladi, kada su se bežeći našli pred zatvorenim kapijama u Varadinu i bili onemogućeni da kupe bilo šta za jelo. To je ostavilo veliki utisak na nju. Shvativši koliko je težak život sirotih ljudi, Marija i Jovan su odlučili, da se nakon svih nesreća koje su ih zadesile, posvete drugima. Marija je siromašnima kupovala odeću, ogrev, deci udžbenike, krštavala ih, brinula o njima, venčavala mlade, obezbeđivala miraz za devojke, pomagala siromašnim udovicama. Zajedno sa suprugom, veliki deo stečenog bogatstva izdvajala je za pomoć ustanovama kulture, kao i za izgradnju zadužbina. Marija i Jovan su 1860.godine, zaveštali svoj imetak u razne dobrotvorne vrhe. Nakon Jovanove smrti, Marija se preselila u svoju rodnu „Kuću kod ikone“ u kojoj je ostala do kraja života.

Njenim nevoljama nije bilo kraja, pa je nakon suprugove smrti vodila sudske parnice sa svojim i njegovim srodnicima koji nisu bili zadovoljni njihovim testamentom iz 1860.godine. Želeli su da ga ospore, tvrdeći da Marija nije sposobna da upravlja velikim bogatstvom koje je posedovala. Međutim, nakon brojnih parnica i duge borbe, Marija se izborila za svoj imetak, ali joj to svakako nije donelo sreću. Naprotiv, od tuge koja je obuzela utočište je tražila u radu. Veoma uspešno je sticala sve veći kapital zahvaljujući odličnom znanju kada je trgovina u pitanju. Baratajući trgovinskim transakcijama, isticala se ispred mnogih muškaraca koji su joj bili konkurencija. Zbog toga je trpela brojne zamerke, ali ne osvrćući se išla je napred i svoj kapital umnogostručila. Što je više imala, više je i davala u dobrotvorne svrhe. Hranila je, negovala i školovala sirotinju, osiguravajući im opstanak u teškim vremenima. Živeći pobožno i skromno, štedeći u odeći i hrani, imala je cilj da pomaže, ne razmećući se i ne ponižavajući nikoga. Često je siromašnima davala pomoć, trudeći se da niko ne sazna da to zapravo ona čini. Podizala je značajna zdanja u koje su kasnije smeštene institucije od nacionalnog značaja.

S obzirom da se njeno bogatstvo umnogostručilo od kada su njen suprug Jovan i ona sačinili testament 1860.godine i da su se potrebe ljudi izmenile, Marija je rešila da sačini novi testament, što je i učinila 1878.godine. Suštinski je izmenila zajednički testament, a u novom su se našla i nova zaveštanja. Ukupna vrednost Marijine zadužbine kada je umrla, a što je i učinilo najvećom zadužbinarkom kod Srba svih vremena, iznosila je 700.000 forinti, dok je vrednost zadužbine 1913.godine bila 1.400.000 forinti. Najveći deo njenih zaveštanja bio je namenjen deci bez roditelja, a kao baštinici zaveštanja postali su Matica srpska i Novosadska crkvena opština Srpske pravoslavne crkve. Nakon Marijine smrti osnovan je fond iz koga su se školovala mnoga deca pravoslavne veroispovesti, jer je Marija želela da oni, na taj način, postanu nova kulturna elita naroda.

tekst 1 aNajveća njena zadužbina bio je Zavod za izdržavanje siromašne i sirote dece u Novom Sadu, koji je po njenoj želji trebalo da izgradi Matica srpska i da se o njemu stara. U slučaju da se Matica preseli ili ukine, ova uloga bi pripala pravoslavnoj opštini u Novom Sadu. Kako je u testamentu bilo navedeno, gradnja ove zadužbine trebalo je da počne onog trenutka kada kapital iz fonda bude dostigao sumu od 300.000 forinti, od čega je 100.000 trebalo da služi za gradnju, a ostalo u svrhu održavanja zavoda. 1908.godine, izabran je projekat novosadskog graditelja Momčila Tapavice i otpočela je gradnja Zavoda, koji je završen 1912. godine.

Do Prvog svetskog rata u ovoj zgradi je, osim dece bez roditelja, bila smeštena i gradska čitaonica. Reprezentativan izgled ovog zdanja nije bio u skladu sa svrhom kojoj je bio namenjen, pa je Matica srpska odlučila da se 1926.godine, izmenivši prvobitni enterijer, sama useli u ovu zgradu. Kako bi želja Marijina bila ispunjena, odlučeno je da sirotište bude sagrađeno na zadužbinskom placu na Sajlovu. Tako je i učinjeno i podignuti su u jednom kompleksu kuća za smeštaj dece, stan upravitelja i ekonomska zgrada. Prvih dvanaestoro dece bilo je useljeno 1930.godine, a sva deca su morala biti školovana u industrijskim školama, da bi im nakon završetka škole bilo davano po 500 forinti kako bi otpočeli posao. Na osnovu testamenta, osnovan je i fond za pomoć Uspenskoj i Nikolajevskoj crkvi. Obnovljen je velelepni ikonostas Uspenske crkve i mermerni krst koji se danas nalazi u porti Saborne crkve, a koji je dugo krasio centar Novog Sada. Za Nikolajevsku crkvu Marija je bila posebno vezana, jer su u njoj sahranjeni njeni najmiliji. „Uboški dom“ koji se nalazio u Nikolajevskoj porti, dobio je trećinu prihoda od kuće u Osjeku, dok je Marijina rodna „Kuća kod ikone“, poklonjena samoj Nikolajevskoj crkvi, kao i 80 jutara zemlje.

Pored toga, izdržavani su sveštenik, crkvenjak i jedan pojac iz fonda crkve, a za popadiju je obezbeđeno doživotno izdržavanje u slučaju da postane udovica. Zadužbinu Marije Trandafil činile su i kuće sa brojevima 8, 16 i 17 u Zmaj Jovinoj ulici, Dunavskoj 16, Miletićevoj 17, kao i Pašićevoj 11, pa se često govorilo da je posedovala „pola Novog Sada“. Marija je umrla u svojoj rodnoj kući u Novom Sadu 1883.godine, a sahranjena je pored svog supruga i dece u kripti Nikolajevske crkve.

Ostavite svoje mišljenje