Prirodno blago nacionalnih parkova

0

Postoje područja gde se večni prirodni ciklus – rađanje, rast i umiranje, može jasno videti i gde ljudi iznova mogu otkriti njegove zakone. To su područja nacionalnih parkova, u kojima u najvećoj meri vladaju zakoni prirode i u kojima se štiti prirodna dinamika. Oni čuvaju prirodno i kulturno-istorijsko nasleđe za neke nove, buduće generacije. Posebno mesto u prirodnoj baštini svake zemlje, zauzimaju, upravo, nacionalni parkovi, pa stoga i jesu pod zaštitom države.

Prvi nacionalni park u svetu, osnovan je 1872.godine u Americi. Reč je o nacionalnom parku Jelouston, koji je poznat po svojim gejzirima, toplim izvorima, super vulkanu i ostalim geotermalnim karakteristikama. Najpoznatiji svetski gejzir, Stari Verni, nalazi se upravo u Jeloustoun parku. U parku se nalazi i jedna od najvećih svetskih okamenjenih šuma, koja je sastavljena od stabala koja su se, nakon što su u davnoj prošlosti bila zatrpana pepelom i zemljom, iz drva pretvorila u mineralizovane materijale. Prvi nacionalni park u Evropi je ostrvo Angso, jedno od ostrvaca koja čine Stokholmski arhipelag u Švedskoj. Odmah nakon njega osnovan je nacionalni park u Švajcarskoj, u Engandinu, a potom je niz evropskih zemalja sledilo ovaj primer.

Da je Srbija zemlja izuzetnih prirodnih lepota i kulturno-istorijskog nasleđa, svi odlično znamo. Da bi se te lepote sačuvale u našoj zemlji postoji pet nacionalnih parkova u okviru kojih priroda čini svoja čuda. Prvi nacionalni park u Srbiji osnovan je 1960.godine. To je nacionalni park Fruška Gora, čuven po svojim stoletnim šumama, pitomim padinama i poznatom vinogorju. Ime je dobio po istoimenoj planini i obuhvata najviše grebenske delove masiva Fruška Gora, koji se uzdiže uz samu obalu Dunava. Nekada ostrvo u Panonskom basenu, Fruška gora je oduvek bila odlično stanište za mnoge mediteranske i submediteranske vrste. Odlikuje je bogat i raznovrstan živi svet. 90% parka zauzimaju šume lipe, hrasta i bukve. Najinteresantnije su šume hrasta kitnjaka i graba sa kostrikom. Floru Fruške Gore čini oko 1500 biljnih vrsta, među kojima preko 40 ima status prirodnih retkosti Srbije. Osamnaest vrsta orhideja, od ukupno njih trideset, je od međunarodnog značaja. Bogatu faunu Fruške Gore čine mnoge prirodne retkosti. Od inseksta, preko ptica, pa sve do sisara, ovde se mogu sresti izuzetni primerci, kojih nema ni na jednom drugom mestu.

1974.godine, osnovan je drugi nacionalni park u Srbiji. Reč je o nacionalnom parku „Đerdap“ koji se nalazi u severoistočnom delu naše zemlje, na granici sa Rumunijom i zauzima površinu od 63.000 hektara. Najupečatljiviji znak raspoznavanja parka je grandiozna Đerdapska klisura, najduža i najveća klisura probojnica u Evropi. Nju čine četiri manje klisure i tri kotline, koje se naizmenično smenjuju. Među manjim klisurama najlepša je Veliki kazan, čija lepota ostavlja izuzetan utisak na sve posetioce, bilo da se posmatra sa reke ili sa ivice površi koja se nadnosi nad rekom. Ovde je izmerena najveća dubina Dunava, od 90 metara i jedna je od najvećih rečnih dubina na svetu. Kanjon Đerdapske klisure, značajan je kao objekat geonasleđa, jer se u njemu na idealan način sagledava komletna geološka prošlost ovog dela Evrope. Đerdapska klisura je, takođe i jedan od najznačajnijih čuvara drevne flore i faune Evrope, pa tako područje ovog nacionalnog parka naseljava preko 1100 biljnih vrsta. Znak raspoznavanja Đerdapske klisure su tercijarni relikti poput mečje leske, oraha, jorgovana, tise, srebrne lipe, kavkaske lipe, Pančićevog maklena, hrasta medunca. Posebno mesto zauzima Đerdapska lala kojoj je Đerdapska klisura jedino stanište na svetu. Bogatstvo flore je uslovilo i bogatu vegetaciju, pre svega šumsku. U okviru kompleksa šuma, nalazi se preko 50 mešovitih šumskih i žbunastih zajednica, od kojih 35 zajednica ima reliktni karakter. Nacionalni park je stanište i za preko 150 vrsta ptica, među kojima su suri orao, orao zmijar, orao belorepan, crna roda, siva čaplja i mnoge druge vrste. Pored toga, odlikuje ga i bogata fauna sisara, kao što su vidra, medved, ris, šakal, divlja svinja, jelen, srna i divokoza.

Nekoliko godina kasnije, tačnije 1981.godine, osnovan je nacionalni park Kopaonik, koji se prostire na najvišim i najočuvanijim delovima planine Kopaonik, u južnoj Srbiji. Obuhvata centralni i najšumovitiji deo kopaoničkog masiva na visini od oko 1700 metara. Ovaj, relativno zaravnjen predeo, poznat je kao Ravni Kopaonik. Raznovrsna geološka podloga omogućava zadržavanje vlažnosti i dovoljnih rezervi vode za život biljaka i drugih organizama. Na području nacionalnog parka pronađeno je preko 1600 vrsta biljaka. Od prirodnih retkosti koje se ovde mogu naći, četiri se nalaze na Evropskoj crvenoj listi. Kopaonik je jedan od najznačajnijih centara endemizma u Srbiji i na Balkanu, s obzirom na to da ovde raste 11,9% endema, kada pogledamo celokupnu visokoplaninsku endemsku floru Balkanskog poluostrva. Samo neki od endema su pančićev vijuk, bedrenica, kopaonička čuvarkuća, jeremičak, runolist, koji je u našem narodu poznat i kao Jagodina suza. Velike površine sa izuzetno vrednim i očuvanim ekosistemima čine bogatstvo vegetacije Kopaonika. Iznad mešovitih šumskih zajednica cera, graba, hrasta i divlje Jaruške, u nižim predelima,  prostire se pojas bukovih šuma u kojima ima planinskog javora, belog jasena, klena, lipe, a na većim visinama i jele. Najviši šumski pojas na Kopaoniku pokrivaju guste šume smrče, a iznad njih rastu prizemne biljke, kao što je planinska kleka i borovnica. Izuzetno bogata flora, uslovila je i bogatstvo životinjskog sveta na prostoru nacionalnog parka. Ovo je jedini poznati lokalitet na kome je nađena endemična i reliktna vrsta dnevnog leptira. Bogatstvo faune čini i veliki broj vodozemaca, gmizavaca, 170 vrsta ptica i 39 vrsta sisara, među kojima su zec, vuk, lisica, jelen.

Još jedan nacionalni park osnovan je 1981.godine. Reč je o nacionalnom parku Tara, koji je 2015.godine proširen, pa sada obuhvata površinu od 29990 hektara. Zahvaljujući retkim primerima biljnih i živitinjskih vrsta koje ga nastanjuju, jedinstven je u Evropi. Smatra se da je specifična flora i fauna Tare rezulat toga što je ova planina tokom klimatskih promena mnogim vrstama poslužila kao sklonište. Veliko bogatstvo ove planine čine šume smrče, jele i bukve, koje prekrivaju 75% njene površine. Šume Tare pretežno su mešovite, listopadno-četinarske, a kao gospodarica šuma tu je Pančićeva omorika koja je dobila ime po našem botaničaru Josifu Pančiću. Na proplancima Tare, po nepreglednim prostranstvima livada i pašnjaka, rastu lekovite i ukrasne biljke, među kojima ima endemičnih vrsta poput pčelije trave, monaškog pupavca, derventanskog različka. Ništa manje bogat je i životinjski svet planine Tara s obzirom na činjenicu da i on poseduje mnoge endemične vrste, odnosno vrste koje se mogu naći na ograničenom prostoru iako su ranije nastanjivale šira područja. Tara se može pohvliti sa oko 50 vrsta sisara, 19 vrsta riba, 140 vrsta ptica. Kralj među životinjama planine Tare, svakako je mrki medved kao zaštićena vrsta koja na Tari živi u malom broju primeraka.

tekst 13 TaraNajmlađi nacionalni park Srbije, koji je osnovan 1986.godine i prostire se na površini od 39000 hektara, je nacionalni park Šar planina. Veliki broj biljnih vrsta koje rastu na ovoj planini, zaslužne su za šaroliki izgled pejzaža po kome je planina i dobila ime. Ovo je najviši nacionalni park u Srbiji, sa čak 30 vrhova viših od 2500 metara. Ispunjen je velikim brojem klisura, reka i potoka, kanjona i slapova, a u okviru parka se nalazi i oko 70 prelepih jezera, poznatih pod nazivom „gorske oči“. Polovina ukupne srpske flore i oko 15% evropske, raste na Šar planini. Vegetacija je raznovrsna i varira od submediteranske do subartičke. Reč je o oko 2000 različitih biljnih vrsta, među kojima su mnoge reliktne vrste, kao i 339 balkanskih endemita. 18 endemskih vrsta je prisutno isključivo na ovom mestu, među kojima su hajdučica kralja Aleksandra, šarplaninski karanfilčić, šarplaninski šafran, šarska divizma, šarska ptičja trava, Dorflerov petoprst. Pored biljnog i životinjski svet u nacionalnom parku Šar planina obiluje brojnim vrstama. Ovde se nalazi 147 vrsta dnevnog lepitra, po čemu je Šar planina prva u Evropi. Takođe, Šar planinu nastanjuje i 45 vrsta vodozemaca i gmizavaca, kao i 200 vrsta ptica, među kojima je orao bradan, beloglavi sup, suri orao, tetreb. Sve to upotpunjavaju 32 vrste sisara, kao što su dinarska voluharica, kuna zlatica, kuna belica, vidra, divlja mačka, ris, medved, divokoza.

Rekli smo da je osnovna uloga nacionalnih parkova zaštita prirodnih i kulturnih dobara. Međutim, to ne znači da ljudi nisu dobrodošli u njihove okvire. Naprotiv, itekako su poželjni svi oni posetioci koji poštuju i prihvataju pravila parka i koji shvataju koliko je bitno sačuvati darove koji u njima postoje.

Ostavite svoje mišljenje