Gibraltar na Dunavu

0

 „Gibraltar na Dunavu“ vekovima privlači posetioce, najpre osvajače, sada i turiste, a samo su je retki među njima zaobilazili. Stara lepotica je zagonetna, misteriozna, intrigantna, a najveće tajne, kao i obično, kriju se tek ispod površine. Podzemne vojne galerije su srce tvrđave. Odatle je branjena i odbranjena bezbroj puta. Danas svakakve priče kruže o ovim hodnicima. Jedna od njih je da ovde postoji neman koja pojede sve one koji šetajući dođu do njih. Verovatno se pitate o čemu govorimo? O Petrovaradinskoj tvrđavi, inpresivnoj građevini na desnoj obali Dunava kod Novog Sada. Nekada se smatralo da je neosvojiva, a uz to njena veličina i dominantnost, doveli su do toga da je nazovu „Gibraltar na Dunavu“.

Sadašnju tvrđavu su na mestu stare srednjevekovne građevine, izgradili Austrijanci. Razlog gradnje je bila stalna opasnost od Turaka, kao i blizina granice sa Osmanskim carstvom. Građena je od 1692. do 1780. godine, a njen idejni tvorac je bio markiz Sebastijan Voban. Projekat su uradili vojni inžinjeri Matijas Kajzersfeld, Luiđi Ferdinand Marsilji i Mikaelo Vamberg. Na latinskom jeziku petra znači stena, var je na mađarskom grad, dok na turskom din znači vera. Spajanjem tih reči dobija se ime Petrovaradin, što u doslovnom tumačenju našeg naroda znači da je to „grad na steni čvrst kao vera“.

Petrovaradinska tvrđava je izgrađena na serpentinsko – dioritskoj steni. Prema prvim izvorima, na ovom prostoru je postojalo naselje još 4500. godine pre nove ere. Kasnije sprovedena arheološka istraživanja pomeraju istoriju ovog prostora na period između 19 000. i 15 000. godina pre nove ere. U paleolitu su se ljudska naselja nalazila uglavnom u pećinama, a pronađeni su i bedemi ojačani koljem i palisadima iz bronzanog doba.  Nakon perioda neolita, prostor naseljavaju Kelti oko stote godine pre nove ere. Njih smenjuju Rimljani oko sto godina kasnije. Oni utvrđuju granice na Dunavu i grade tvrđavu Cusum. U petom veku ovu tvrđavu razaraju Huni. Kasnije se ovde našlo vizantijsko utvrđenje Petrikon. Na istom mestu se polovinom trinaestog veka naseljavaju katolički monasi koji grade mansatir Belakut. Belakut biva utvrđen nakon provale Tatara. U prvoj polovini šesnaestog veka, Petrovaradin dolazi pod vlast Osmanlija. Petrovaradin je tada bio poznat pod imenom Varadin, a stanovništvo su većinom bili Srbi. Varadin je bio sedište nahije u okviru Sremskog sandžaka. Za vreme Bečkog rata, koji je trajao od 1683. do 1699. godine, austrijska vojska zauzima ovu tvrđavu. Tokom sledećeg austrijsko-turskog rata, kod Petrovaradina se 1716. godine odigrala krvava bitka. Za vreme ove bitke Turci su se panično povlačili ka Beogradu i sa ovog prostora su otišli zauvek. Kada je granica između Austrije i Turske pomerena na centralnu Srbiju, izgradnja tvrđave se znatno usporila. Petrovaradinska tvrđava je pala u zaborav i obavljali su se samo najnužniji radovi. Tek 1753. godine se započinju radovi koji vraćaju Petrovaradin u život. U okviru  Gornje tvrđave zidaju se glavne zgrade: Duga kasarna, Jednostavna kasarna, Topovnjača (Arsenal ili Mamula), izgrađen je vodovod, a na bastionu Ludvig i kula sa velikim satom. Objekti izgrađeni u ovom periodu su najprepoznatljivije turističke atrakcije tvrđave. Donja tvrđava se nalazi oslonjena na stenu i bedem Gornje tvrđave.  Utvrđena je petougaonim bastionom trasom koju čine tri bastiona (Svete Franciske, Svete Terezije i Svetog Josifa) i dva polubastiona (Svetog Karla i Svetog Benedikta), povezana kurtinama.

Kula sa velikim satom na bastionu Ludvig je jedna od najpoznatijih turističkih atrakcija tvrđave. Ovaj toranj je poznat po tome što na satu velika kazaljka pokazuje sate, a mala minute. Ovo je učinjeno kako bi ljudi, a pogotovo lađari mogli da vide sa velike daljine koliko je sati. Sat pokreće originalni mehanizam koji se svakodnevno navija. Još jedna zanimljivost ovog sata je i da po hladnom vremenu kasni, a po toplom žuri. Zbog svega toga, sat je poznat i pod imenom “Pijani sat”.

Zvanično, poslednji radovi na izgradnji tvrđave su obavljeni 1780. godine, ali se sa radovima produžilo do 1790. godine kada petrovaradinska tvrđava postaje najsavremenije naoružana tvrđava cele Monarhije. Tadašnje njeno naoružanje sastojalo se od 400 artiljerijskih oruđa različitog kalibra što je za tadašnje prilike bio izvanredno veliki broj.

Nakon Prvog svetskog rata, Petrovaradinska tvrđava ulazi u sastav novoformirane države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Kako su, razvojem vojne tehnike, tvrđave sagrađene tokom 17. i 18. veka izgubile svoj strategijski značaj i namenu, vojni vrh odlučuje da se potpuno ili delimično sruše tvrđave u Beogradu, Osijeku, Brodu, Rači, Karlovcu. Na listi za rušenje bila je i Petrovaradinska tvrđava. Pukovnik Dragoš Đelošević, čovek koji je bio zadužen za ovaj nezahvalan posao naredio je rušenje ovih tvrđava, ali je poštedeo te sudbine Petrovaradinsku tvrđavu. Govorilo se da ju je poštedeo jer mu je bila „suviše lepa da bi je srušio“.

Danas je Petrovaradinska tvrđava jedna od najočuvanijih tvrđava u Evropi. Njena površina od 120 hektara podeljena je na tri nivoa: Gornju tvrđavu, Dvorožni bastion, odnosno Hornverk i Donju tvrđavu. Dva spoljna utvrđenja uz reku, Mostobran i Ostrvsko uređenje, danas više ne postoje. Kompleks je objedinjen spoljnom linijom fortifikacionih objekata. Gornja tvrđava se nalazi na najvišoj koti, na mestu nekadašnjeg srednjovekovnog utvrđenja i prepoznatljiva je po pet bastiona. Do nje se dolazi kroz tri zasvođene i bogato oblikovane kapije. Sačuvani objekti imaju novu namenu, pa je u zgradi Arsenala sada Muzej grada, Istorijski arhiv je u Jednostavnoj kasarni, a njegov depo je u Leopoldovoj barutani. U Dugoj kasarni je hotel. Restorani i saloni gradskog protokola su u Oficirskom paviljonu, dok su poslastičarnice, kafei i stari zanati u Provijantskom magazinu i Jednostavnoj kasarni. U kazamatima su Galerija tapiserija, Planetarijum i Džez klub, a Veliki ratni bunar je obnovljen. Horverk oblikuju dva bastiona spojena bedemima, a na njegovom prostoru sačuvane su Jednospratna kasarna, barutana svete Elizabete i vodna stanica, u njima je sada Akademija umetnosti, zatim stražare, topovske šupe i konjušnice. Prostori u kazamatima dati su umetnicima na korišćenje, pa se na Petrovaradinu nalazi više od stotinu ateljea. U unutrašnjosti je sačuvan složen sistem podzemnih minskih galerija sa prislušnim tunelima, koji su sada deo ponude Muzeja grada i Streljački i Konjički klub. Donja tvrđava je zaštićena petougaonom bastionom terasom. Unutar bedema smešteno je podgrađe, zbijeni gradić uskih uličica. Duž glavne ulice nalazili su se nekad svi najvažniji objekti civilne i vojne uprave i najreprezentativnije kuće visokih oficira i činovnika tvrđave građene u stilu baroka. Sad su tu stambeni i poslovni prostori. U nekadašnjem Franjevačkom samostanu je Vojna bolnica koja radi od 1786. godine. Petrovaradinska tvrđava je 1948. proglašena spomenikom kulture, a vojvođanske vlasti su je 1991. proglasile nepokretnim kulturnim dobrom od velikog značaja. Da je kategorisana kao dobro od nacionalnog, a ne regionalnog značaja, Petrovaradinska tvrđava bi mogla da bude deo liste Uneskove svetske baštine.

Danas je jedna od najimpresivnijih vojnih građevina koje potiču iz osamnaestog veka, a ujedno i jedna od najvećih tvrđava u Evropi. Brojni kafići i restorani, idealno su mesto za odmor nakon obilaska ovog velelepnog zdanja. Tvrđava je postala i mesto na kome se održava prestižni muzički festival EXIT. Sa Petrovaradina se pruža veličanstven pogled na Dunav, Frušku Goru, Panonsku niziju i prelepi Novi Sad, smešten odmah preko Varadinskog mosta. Petrovaradinska tvrđava je jedna od najvećih turističkih atrakcija u Srbiji i jedna od najlepših tvrđava koje se nalaze na Dunavu. Zbog toga je sa razlogom postala jedan od zaštitnih znakova Novog Sada.

Ostavite svoje mišljenje